Een spookachtig lied uit een ander tijdperk

In een onopvallende archiefdoos dook een plastic schijf op uit 1949 – met een geluid dat ons beeld van het onderwaterleven fundamenteel verandert. Het verhaal begint in het archief van de Woods Hole Oceanographic Institution in Massachusetts, waar hoofdarchivaris Ashley Jester een stapel vergeten materialen doornam.

Tussen het stoffige archief viel haar een kwetsbare plastic schijf op, vastgelegd met een Audograaf – een ouderwets dicteeapparaat voor kantoorgebruik. Op het etiket stonden datum en locatie: 7 maart 1949, nabij Bermuda. De opname ontstond tijdens een test van sonarapparatuur aan boord van een onderzoeksschip.

Toen onderzoekers de schijf voorzichtig digitaliseerden, klonk er een diep, langgerekt, bijna spookachtig geluid. Geen motorlawaai, geen geknetter van apparaten, maar een ritmisch patroon. Akoestische experts herkenden het vrijwel meteen: de zang van een bultrug. Deze opname geldt nu als een van de oudste bekende registraties van walviszang – een akoestische tijdcapsule uit 1949.

Waarom juist deze bultrug zo bijzonder is

Bultruggen staan bekend om hun complexe geluidspatronen. De lange, melodieuze toonreeksen worden vaak “liederen” genoemd en kunnen vele minuten duren. Vooral de mannetjes zingen, onder andere tijdens het paarseizoen.

Dat deze opname uit 1949 stamt, maakt haar bijzonder waardevol. Het moderne onderzoek naar walviszang begon pas in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Alles wat daarvoor is opgenomen, is zeldzaam – en meestal van slechte kwaliteit of verloren gegaan.

De Audograaf-plaat van de WHOI is een uitzondering. Het harde plastic en zorgvuldige bewaring zorgden ervoor dat het signaal nog te redden was. Zo beschikken zeebiologen vandaag over een zeldzaam referentiepunt om het gedrag van bultruggen in het midden van de twintigste eeuw te vergelijken met dat van nu.

Wat onderzoekers uit dit “walvislied” kunnen opmaken

De historische opname is veel meer dan een curiositeit. Er zijn verschillende aspecten uit af te leiden:

Structuur van de zang: Door analyse van patronen, herhalingen en toonhoogtes kunnen onderzoekers nagaan of bultruggen toen anders zongen dan vandaag
Reikwijdte van communicatie: De combinatie van zang en achtergrondgeluid toont hoe ver de roep van een walvis destijds waarschijnlijk droeg
Gedrag: In samenhang met locatie en seizoen leveren opnames aanwijzingen over baltsgedrag, navigatie of andere sociale interacties
Toestand van populaties: Verschillen in zang kunnen inzicht geven in groepsgrootte en genetische diversiteit

Door de historische opname te vergelijken met gegevens van moderne onderwatermicrofoons proberen biologen te achterhalen hoe flexibel bultruggen zijn in hun communicatie. Ze onderzoeken ook in hoeverre deze walvissen zich aanpassen aan een luidruchtiger oceaan.

Toen de oceaan bijna stil was

Minstens zo opvallend als de walvis zelf is de stilte eromheen. Op de opname is nauwelijks door mensen veroorzaakt lawaai te horen. Geen doorgaand gebrom van scheepsmotoren, geen laagfrequent gedreun van drukbevaren routes, geen bouwgeluiden van offshore-projecten.

Marien-akoesticus Peter Tyack legt uit dat het tegenwoordig vrijwel onmogelijk is om de akoestische omgeving van de jaren veertig na te bootsen. De moderne oceaan is gevuld met geluiden die destijds simpelweg niet bestonden. Vooral de mondiale scheepvaart, olie- en gaswinning en militaire activiteiten creëren een permanent geluidskleed onder water.

Voor dieren die op hun gehoor zijn aangewezen – zoals walvissen, dolfijnen en sommige vissoorten – is dit cruciaal. Geluid is voor hen wat zien voor mensen is. Ze gebruiken het om:

met soortgenoten te communiceren
prooi te vinden
gevaren te vermijden
zich te oriënteren tijdens lange trekroutes

De opname uit 1949 laat horen hoe een bultrug klonk in een zee waar het achtergrondgeluid voornamelijk bestond uit wind en golven – niet uit scheepsmotoren.

Wat oceaanlawaai met walvissen kan aanrichten

Onderwaterlawaai is geen abstract milieuprobleem, maar heeft directe effecten op dieren. Studies tonen aan dat veel walvissoorten hun gedrag veranderen wanneer het om hen heen luider wordt.

Dit kan verschillende vormen aannemen: ze mijden luidruchtige gebieden, onderbreken hun gezang, passen toonhoogte of volume aan, of verschuiven hun activiteitstijden. Deze aanpassingen kosten energie en kunnen tot misverstanden leiden. Een bultrug die zijn zang moet aanpassen om boven het lawaainiveau uit te komen, bereikt mogelijk minder soortgenoten. Op lange termijn kan dit gevolgen hebben voor voortplanting en sociale structuren.

Een archiefstuk met politieke lading

De herontdekking van de Audograaf-schijf is daarom veel meer dan een leuk historisch verhaal. Het levert een meetpunt waarmee onderzoekers kunnen berekenen hoe sterk de akoestische omgeving van de oceaan in 77 jaar is veranderd.

Met moderne software kunnen geluidssterkte en frequentiespectrum van de oude opname nauwkeurig worden vastgelegd en vergeleken met actuele metingen uit dezelfde regio. Daaruit ontstaan betrouwbare cijfers die kunnen meewegen in politieke beslissingen – bijvoorbeeld bij regelgeving over scheepvaartroutes, snelheidsbeperkingen of bescherm- en rustzones voor zeezoogdieren.

Voor zeebiologen is de opname een soort nulpunt: zo klonk een bultrug in een betrekkelijk stille oceaan. Alle latere opnames kunnen daaraan worden getoetst, waardoor veranderingen duidelijker zichtbaar worden. De schijf uit 1949 bewijst dat juist vergeten data uit stoffige archieven beslissend kunnen zijn voor actuele natuur- en milieuvraagstukken.

Hoe een “ketting van nieuwsgierigheid” deze ontdekking mogelijk maakte

Archivaris Jester spreekt van een “ketting van zorgvuldige observatie en nieuwsgierigheid” die terugreikt tot de jaren veertig. Destijds besloten ingenieurs om ongewone geluiden niet te verwijderen, maar te bewaren – hoewel ze niet begrepen wat ze hoorden.

Decennia later namen archivarissen de tijd om deze analoge gegevensdrager gewetensvol te conserveren. Daarna investeerden akoestische specialisten veel moeite in de digitalisering en restauratie, totdat het walvislied helder hoorbaar werd.

Deze door generaties heen reikende samenwerking toont hoe belangrijk het systematisch bewaren van data, opnames en monsters is. Niet elk signaal leidt meteen tot een publicatie of rapport. Soms duurt het decennia voordat de techniek ver genoeg is om de daarin verborgen informatie bruikbaar te maken.

Welke perspectieven zich openen voor toekomstig onderzoek

De bultrug uit 1949 is voorlopig vooral een startpunt. Onderzoekers hopen in andere archieven vergelijkbare verborgen schatten te vinden. Oude sonartests, militaire proefopnames of vergeten documenten over duikbootonderzoek zouden onbedoeld walvis- of dolfijngeluiden kunnen bevatten.

Steeds meer instituten digitaliseren hun historische collecties. Met behulp van moderne algoritmen kunnen duizenden uren geruis automatisch worden doorzocht op karakteristieke patronen van walvissen, dolfijnen en andere zeedieren. Zo kan uit een toevalsvondst een hele reeks “tijdvensters” op het onderwaterleven van de vorige eeuw ontstaan.

Extra context: waarom walvissen zingen – en wat mensen kunnen bijdragen

Veel mensen kennen bultruggen vooral van spectaculaire foto’s waarop ze uit het water springen. Hun gezang is minstens even fascinerend. Onderzoekers gaan ervan uit dat de liederen een rol spelen bij partnerkeuze, territoriumafbakening en coördinatie van groepen tijdens lange trekroutes.

Wie zelf wil bijdragen aan een stillere oceaan, kan al beginnen met keuzes in het dagelijks leven. Goederen die per schip worden vervoerd, leggen vaak duizenden kilometers af. Minder en bewuster consumeren, vaker regionale producten kiezen en cruises of zeer verre vakantiereizen kritisch bevragen, heeft indirect invloed op het aantal scheepsbewegingen – en daarmee op de geluidsbelasting onder water.

Voor technologiebedrijven en rederijen liggen kansen in stillere aandrijvingen en slimmere routes. Lagere snelheden op gevoelige trajecten, geoptimaliseerde schroefconstructies en vast aangewezen rustzones kunnen de belasting voor zeezoogdieren aanzienlijk verminderen, zonder economische processen volledig om te gooien.

De oude bultrug-opname op de plastic schijf maakt hoorbaar waar het om draait: een oceaan waarin grote zeezoogdieren vrij en ongestoord met elkaar kunnen communiceren, zonder door permanente menselijke geluidsoverlast te worden overspoeld. Ze toont dat elke decibel-reductie voor deze dieren telt – en dat een schijnbaar vergeten opname soms precies de sleutel is om dit bewustzijn aan te scherpen.